تومورهای مغزی شایعترین تومورهای جامد در کودکان هستند. هر سال بسیاری از کودکان و نوجوانان مبتلا به تومورهای مغزی اولیه تشخیص داده میشوند. تومورهای مغزی اولیه در مغز شکل میگیرند و عموماً به خارج از بافت مغز گسترش نمییابند. اکثر سرطانهای دستگاه عصبی مرکزی، تومورهای مغزی هستند. تومورهای مغزی، چه بدخیم و چه خوشخیم، تومورهایی هستند که منشأ آنها در سلولهای مغز است. تومور، یک رشد غیرعادی بافت است.
یک تومور خوشخیم حاوی سلولهای سرطانی نبوده و معمولاً بعد از برداشته شدن دیگر دوباره رشد نمیکند. اکثر تومورهای خوشخیم مغز مرزهای مشخصی دارند، به این معنی که آنها به بافتهای اطراف خود حمله نمیکنند. البته، این تومورها هم، بسته به اندازه و محل قرار گرفتنشان در مغز، میتوانند باعث بروز علائمی مشابه تومورهای سرطانی شوند. تومورهای بدخیم مغز دارای سلولهای سرطانی هستند.
تومورهای بدخیم مغز معمولاً رشد سریعی داشته و به بافتهای اطراف خود حمله میکنند. این تومورها خیلی به ندرت به سایر مناطق بدن گسترش پیدا میکنند، اما بعد از درمان هم ممکن است دوباره عود کنند. گاهی اوقات، به بعضی از تومورهای غیرسرطانی مغز هم، به خاطر اندازه و محل قرار گرفتنشان، و همچنین تخریبی که میتوانند در عملکردهای حیاتی مغز ایجاد کنند، تومورهای بدخیم گفته میشود.
تومورهای مغزی میتوانند در هر سنی بروز کنند. تومورهای مغزی در نوزادان و کودکان، هم از لحاظ نوع سلولها و هم از لحاظ پاسخگویی به درمان، تفاوت بسیاری با تومورهای مغزی در بزرگسالان دارند.
[sv slug=”alert”]برای دریافت مشاوره دربارهی توانبخشی تومور مغزی در کودکان و یا برای رزرو نوبت در مطب دکتر نسرین السادات دوامی متخصص کودکان و نوزادان با شماره تلفن ۰۳۱۳۳۳۵۰۱۸۹ تماس حاصل فرمایید.[sv slug=”alert1″]
علت تومورهای مغزی در کودکان چیست؟
در اکثر تومورهای مغزی، ژنهایی که در کنترل چرخه سلولی نقش دارند دچار ناهنجاریهایی میشوند که باعث رشد کنترل نشدهی سلولها میگردند. این ناهنجاریها ناشی از ایجاد تغییرات مستقیم در ژنها، یا بازآرایی (تغییر چیدمان) کروموزومها هستند که باعث تغییر در عملکرد یک ژن میشوند.
بیماران مبتلا به یک سری عارضههای ژنتیکی خاص (نورفیبروماتوز، بیماری فون هیپل- لینداو، سندرم لی- فرامنی و رتینوبلاستوما) در معرض خطر بالایی از ابتلا به تومورهای دستگاه عصبی مرکزی قرار دارند. البته، برخی گزارشها از وجود کودکانی خبر میدهند که بدون ابتلا به هیچکدام از این سندرمهای ژنتیکی به تومورهای مغزی دچار شدهاند.
بعضی از مواد شیمیایی میتوانند ساختار ژنی که از بدن در مقابل بیماریها و سرطان محافظت میکند را تغییر دهند. همین باعث شده که، تحقیقاتی در مورد والدین دارای کودکان مبتلا به تومورهای مغزی و سابقه قرارگیری آنها در معرض مواد شیمیایی به خصوصی مثل حشرهکشها و محصولات نفتی، انجام شود.
کودکانی که قبلاً به عنوان بخشی از درمان سایر تومورهای بدخیم، تحت رادیوتراپی قرار گرفتهاند، نیز در معرض خطر بالایی از ابتلا به تومورهای مغزی جدید قرار دارند.
انواع تومورهای مغزی در کودکان
بعضی از تومورهای مغزی بدخیماند، که یعنی سرطانی هستند، در حالی که بعضی دیگر خوشخیم (غیرسرطانی) هستند. شایعترین تومور مغزی اطفال در حفره خلفی جمجمه بروز میکند که فضای کوچکی در جمجمه است که در نزدیکی ساقه مغز و مخچه قرار دارد. سایر انواع شایع تومورهای مغزی اطفال در نیمکرههای مغزی شکل میگیرند.
انواع شایع تومورهای مغزی در کودکان عبارتند از:
- پاپیلومای شبکه کوروئید/ کارسینوما: یک تومور مغزی نادر است که در کنار بافتی از مغز که مایع مغزی نخاعی تولید میکند شکل میگیرد (مایع مغزی نخاعی نگهدارنده مغز کودک و نوعی ضربهگیر برای آن است). این تومورها میتوانند خوشخیم یا بدخیم باشند.
- تومورهای اپاندیموما: این تومورها که میتوانند هم در مغز و هم در نخاع ایجاد شوند اکثراً در کودکان خردسال بروز میکنند. این تومورها در سلولهای اپاندیمال که تولید کنندهی مایع مغزی نخاعی هستند شکل میگیرند. این تومورها میتوانند خوشخیم یا بدخیم باشند.
- تومورهای گلیوما: این تومورها در مغز و نخاع شکل میگیرند. اینها شایعترین انواع تومورهای مغزی بوده و شدت آنها، بسته به محل قرارگیری و نرخ رشدشان، متغیر است.
- مدولوبلاستوما: این شایعترین تومور مغزی اطفال بوده و گاهی اوقات به سایر بخشهای مغز و نخاع گسترش مییابد. این تومورها عموماً در مخچه (مغز کوچک) رشد میکنند، که این میتوان باعث تجمع مایع و وارد آوردن فشار به مغز (هیدروسفالی) شود.
- تومورهای مننژیال: این تومورها در مننژها (غشای احاطه کننده مغز و نخاع) رشد میکنند و میتوانند بر عصبها و عروق فشار وارد کنند. این تومورها اگرچه جزء شایعترین انواع تومورهای سر هستند اما به ندرت در کودکان بروز میکنند.
- تومورهای عصبی و مخلوط گلیال و عصبی (گیلونورونال): تومورهای نادری که در مغز و نخاع شکل میگیرند. آنها معمولاً خوشخیم بوده و به سایر بخشهای بدن گسترش نمییابند، اما میتوانند با ایجاد فشار باعث تشنج شوند. این تومورها، در موارد نادری تهاجمی و بدخیم میشوند.
- آستروسیتومای پیلوسیتیک: توموری با سرعت رشد پایین است که میتواند در کودکان و نوجوانان شکل بگیرد. این تومور معمولاً تهاجمی نبوده اما اغلب به جراحی نیاز دارد.
- تومورهای سلولهای جنسی: شکلگیری این تومورها از بافت جنینی شروع شده و معمولاً در اطراف غده هیپوفیز یا غده صنوبری رشد میکنند. همهی تومورهای سلولهای جنسی به جراحی نیاز ندارند.
در بعضی کودکان، تومور مغزی دلیل ارثی دارد؛ البته، در اکثر موارد علت تومورهای مغزی کودکان ناشناخته است.
تومورهای مغزی چه نشانهها و علائمی دارند؟
موارد زیر شایعترین علائم یک تومور مغزی هستند. البته، این علائم میتوانند در هر کودکی به شکل متفاوتی بروز کنند. علائم، بسته به اندازه تومور و محل قرارگیری آن، متغیر هستند. بسیاری از علائم به افزایش فشار در درون یا اطراف مغز مربوط میشوند، البته به جز در کودکان بسیار خردسال (که استخوانهای جمجمهشان هنوز به هم جوش نخوردهاند)، چراکه در جمجمه آنها هیچ فضای اضافهای برای هیچ چیزی به جزء بافتهای ظریف مغز و مایع آن وجود ندارد. یک تومور، یا بافت یا مایع اضافی میتواند باعث فشار بر روی مغز و در نتیجه بروز علائم زیر شود:
- افزایش فشار درون جمجمه (ICP)، که ناشی از وجود بافت یا مایع اضافی در مغز است. افزایش فشار میتواند ناشی از مسدود شدن یک یا چند عدد از بطنهایی باشد که مایع مغزی نخاعی (مایع احاطه کنندهی مغز و نخاع) را تخلیه میکنند، که این باعث گیر افتادن مایع در مغز میشود. افزایش فشار درون جمجمه میتواند باعث عوارض زیر شود:
- سردرد
- استفراغ (معمولاً هنگام صبح)
- تهوع
- تغییرات شخصیتی
- تحریکپذیری
- خواب آلودگی
- افسردگی
- کاهش عملکرد قلبی و تنفسی و (در صورت درمان نشدن) متعاقباً کما
- علائم تومورهای مغزی در مخ (جلوی مغز) میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تشنج
- تغییرات بینایی
- صحبت کردن نامفهوم
- فلج یا ضعف یک طرف بدن یا صورت
- افزایش فشار درون جمجمه
- خواب آلودگی و یا گیجی
- تغییرات شخصیتی/ مختل شدن قضاوت
- از دست دادن حافظه کوتاه مدت
- اختلال راه رفتن
- مشکلات ارتباطی
- علائم تومورهای مغزی در ساقه مغز (قاعده مغز) میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تشنج
- مشکلات غدد درون ریز (دیابت و/یا تنظیم هورمون)
- تغییرات بینایی یا دوبینی
- سردرد
- فلج اعصاب یا عضلات صورت یا یک طرف بدن
- تغییرات تنفسی
- افزایش فشار درون جمجمه
- راه رفتن بدون تعادل و ناهماهنگ
- از دست دادن شنوایی
- تغییرات شخصیتی
- علائم تومورهای مغزی در مخچه (پشت مغز) میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- افزایش فشار درون جمجمه
- استفراغ (معمولاً هنگام صبح و بدون تهوع رخ میدهد)
- سردرد
- ناهماهنگی حرکات عضلات
- مشکلات راه رفتن
علائم تومورهای مغزی ممکن است شبیه به علائم سایر عارضهها یا مشکلات پزشکی باشند. همیشه، برای یک تشخیص صحیح با پزشک کودکتان مشورت کنید.
تشخیص تومورهای مغزی
پزشک، برای تشخیص صحیح تومور مغزی، از کودکتان چند آزمایش به عمل میآورد. این آزمایشها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- معاینات فیزیکی: پزشک برای ارزیابی وضعیت کودکتان، از او یک معاینه فیزیکی به عمل میآورد.
- امآرآی: دستگاههای امآرآی با استفاده از آهنرباها و امواج رادیویی قدرتمند تصاویر سه بعدی دقیقی از مغز تهیه میکنند.
- سیتیاسکن: دستگاههای سیتیاسکن با استفاده از یک سری عکسهای رادیولوژی مجموعهای از تصاویر مقطعی از مغز تهیه میکنند.
- پونکسیون کمری: پونکسیون کمری به پزشک امکان میدهد تا با برداشتن مایع از ستون فقرات به تشخیص کمک کند.
- اسکن استخوانها: اسکنهای استخوانی یک سری آزمایشهای تصویربرداری هستهای هستند که برای تشخیص به تیم ما کمک میکنند.
- بیوپسی: بیوپسی عبارت است از برداشتن بافت که به تیم ما اجازه میدهد تا تشخیص را انجام داده و تحلیل کنیم که بیماری موجود در چه مرحلهای است.
این آزمایشها ضروری هستند چراکه کمک میکنند تا کودکتان بهترین درمان ممکن را دریافت کرده و از سوی دیگر، پزشک نیز میخواهد اطمینان حاصل کند که شما و همسرتان به طور کامل برنامه درمانی کودکتان را متوجه شده باشید.
تومورهای مغزی چگونه درمان میشوند؟
پزشک کودکتان برمبنای موارد زیر درمانهای مشخصی را برای تومورهای مغزی او تجویز میکند:
- سن، وضعیت کلی سلامت و سوابق پزشکی کودکتان
- نوع، محل و اندازه تومور
- میزان گستردگی بیماری
- تحمل کودکتان در برابر برخی داروها، اَعمال یا درمانها
- آنچه از سیر بیماری انتظار میرود
- نظرات یا ترجیحات شما
درمان میتواند شامل یک یا (ترکیبی از) چند مورد از گزینههای زیر باشد:
- جراحی: معمولاً جراحی اولین گام در درمان تومورهای مغزی است. در اینجا، هدف برداشتن بیشترین اندازه ممکن از تومور، و در عین حال حفظ عملکرد عصبی مغز است. همچنین ممکن است با استفاده از جراحی یک بیوپسی هم برای بررسی انواع سلولهای تشکیل دهنده تومور، جهت تشخیص، انجام بگیرد. اگر تومور در ناحیهای قرار داشته باشد که ساختارهای حساسی در اطراف آن وجود داشته باشد و احتمال آسیب دیدن آنها در طول برداشتن بافت وجود داشته باشد، اغلب از این روش استفاده میشود.
- شیمیدرمانی
- اشعه درمانی
- استروئیدها (برای درمان و جلوگیری از بروز ورم، خصوصاً در مغز)
- داروهای ضدتشنج (برای درمان و جلوگیری از تشنجهای مرتبط با فشار درون جمجمهای)
- شنت ونتریکولو پریتونئال (یا شنت VP). گاهی اوقات پزشک برای تخلیه مایع اضافی درون مغز به شکم یک شنت ونتریکولو پریتونئال در سر بیمار قرار میدهد. شنت ونتریکولو پریتونئال به کنترل فشار درون مغز کمک میکند.
- پیوند مغز استخوان
- مراقبتهای حمایتی (برای عوارض جانبی تومور یا درمان)
- توانبخشی (برای بازیابی مهارتهای حرکتی و قدرت عضلانی از دست رفته؛ ممکن است در تیم مراقبتی متخصص گفتاردرمانی، فیزیوتراپیست و متخصص کاردرمانی نیز حضور داشته باشد)
- آنتیبیوتیک (برای درمان و پیشگیری از عفونتها)
- مراقبت پیگیر مداوم (برای مدیریت بیماری، تشخیص عود تومور و مدیریت اثرات تأخیری درمان)
چشمانداز طولانی مدت برای یک کودک مبتلا به تومور مغزی
مانند هر سرطان دیگری، در اینجا نیز پیشآگهی و بقای طولانی مدت میتواند از شخصی به شخص دیگر متفاوت باشد. توجه پزشکی فوری و درمان تهاجمی نقش مهمی در دستیابی به بهترین پیشآگهی ایفا میکنند. مراقبت پیگیر مداوم برای یک کودک مبتلا به یک تومور مغزی بسیار ضروری است. نجات یافتگان از تومورهای مغزی ممکن است دچار عوارض اشعه درمانی و شیمیدرمانی، و همچنین سرطانهای ثانویه شوند.
ممکن است برای بازیابی مهارتهای حرکتی و قدرت عضلانی از دست رفته به یک توانبخشی طولانی مدت نیاز باشد. گاهی اوقات از متخصصان گفتاردرمانی، فیزیوتراپیستها یا متخصصان کاردرمانی هم برای برنامههای توانبخشی کمک گرفته میشود. البته، برای بهبود درمان، کاهش عوارض جانبی درمانهای موجود برای این تومورها و دستیابی به یک درمان قطعی برای آنها، به تحقیقات بیشتری نیاز است. با این حال، دائماً روشهای جدیدی برای بهبود درمان و کاهش عوارض جانبی آن کشف میشود.
