هیدروسفالی به معنای آب آوردن مغز میباشد. منظور از آب در واقع مایعی است که از مغز محافظت میکند. هیدروسفالی زمانی ایجاد میشود که این مایع در بطنهای مغزی تجمع پیدا کرده و فشار بیش از حد بر مغز وارد میکند.
هیدروسفالی کودکان در صورت عدم درمان میتواند خطرناک باشد. ولی با تشخیص و درمان زودهنگام، کودکان مبتلا به هیدروسفالی میتوانند به زندگی طبیعی خود ادامه دهند.
درمان هیدروسفالی بسته به سن و علت بروز این عارضه متفاوت میباشد. متداولترین روش درمان استفاده از شانت و یا انجام ونتریکولوستومی بطن سوم میباشد.
هیدروسفالی کودکان
مغز انسان در مایع مغزی- نخاعی قرار دارد. در نتیجه وزن مغز سبب توقف خونرسانی به بخشهای دیگر بدن نمیشود. این مایع همچنین از تماس مغز با جمجمه جلوگیری میکند. جریان مداوم مایع مغزی- نخاعی در اطراف مغز و طناب نخاعی، سبب تأمین مواد مغذی و دفع مواد زائد میشود.
وجود مقدار بیش از حد این مایع منجر به بزرگ شدن غیر طبیعی سر و ایجاد عارضه هیدروسفالی میشود. هیدروسفالی کودکان میتواند سبب آسیبدیدگی دائمی مغز و بروز مشکلات خطرناک در ارتباط با رشد ذهنی و جسمی فرد شود.
دلایل بروز هیدروسفالی کودکان
دلایل بروز هیدروسفالی کودکان به طور دقیق مشخص نمیباشد. این عارضه به ناهنجاریهای ژنتیکی و مشکلات مربوط به رشد جنین در رحم ربط داده میشود. عوارض ناشی از زایمان زودرس مانند خونریزی درون مغز و بیماریهایی مانند مننژیت و آسیبدیدگی سر نیز میتوانند سبب ایجاد هیدروسفالی کودکان شوند.
انواع مختلف هیدروسفالی کودکان
هیدروسفالی کودکان دارای دو نوع میباشد:
هیدروسفالی مادرزادی
هیدروسفالی مادرزادی در زمان تولد نوزاد وجود دارد. این عارضه میتواند ناشی از بیماریهایی مانند سرخجه باشد که مادر در زمان بارداری به آن مبتلا بوده است. امکان دارد این عارضه در اثر عوامل ژنتیک در خانواده بروز کند. در موارد دیگر، بسته نشدن کانال ستون فقرات به طور کامل میتواند باعث ایجاد هیدروسفالی کودکان شود.
هیدروسفالی اکتسابی
هیدروسفالی اکتسابی در زمان تولد و یا پس از آن ایجاد میشود. این عارضه در اثر آسیبدیدگی و یا بیماریهایی مانند عفونت مغز و طناب نخاعی، خونریزی رگهای خونی در مغز، آسیبدیدگی شدید سر و تومور یا کیست مغزی ایجاد میشود. هیدروسفالی اکتسابی، به خودی خود نیز ممکن است ایجاد شود.
انواع دیگر هیدروسفالی مانند هیدروسفالی ارتباطی و غیر ارتباطی نیز وجود دارند.
هیدروسفالی ارتباطی
هیدروسفالی ارتباطی در اثر انسداد مایع مغزی- نخاعی خارج از مغز ایجاد میشود. در این نوع هیدروسفالی، مایع مغزی- نخاعی میتواند همچنان بین دو نیمه یا بطنهای مغز جریان داشته باشد.
هیدروسفالی غیر ارتباطی
هیدروسفالی غیر ارتباطی زمانی ایجاد میشود که جریان مایع مغزی- نخاعی در امتداد مجراهای باریکی که بطنهای مغز را به هم متصل میکنند مسدود شود. این عارضه با نام هیدروسفالی انسدادی نیز شناخته میشود.
علائم هیدروسفالی کودکان
علائم هیدروسفالی کودکان (از تولد یا یک سالگی) شامل موارد زیر میباشد:
- برآمدگی قسمت فوقانی سر
- کجخلقی
- تغذیه نامناسب
- رشد ضعیف
- افزایش سریع اندازه سر
- تشنج
- خوابآلودگی
- بزرگی غیر طبیعی سر
- استفراغ
علائم هیدروسفالی کودکان (۱ تا ۳ سالگی) و در سنین بالاتر (۴ تا ۱۸ سالگی) شامل موارد زیر میباشد:
- بزرگی غیر طبیعی سر
- تاری دید یا دوبینی
- تغییر شخصیتی
- افت عملکرد تحصیلی
- تأخیر در مراحل رشدی یا از دست دادن مهارتهای کسب شده
- دشواری در بیدار ماندن یا بیدار شدن
- سردرد
- کجخلقی
- حالت تهوع یا استفراغ
- بیاشتهایی
- مشکلات مرتبط با هماهنگی
- تشنج
- خوابآلودگی
- مشکلات مرتبط با تعادل
نحوه تشخیص هیدروسفالی کودکان
سونوگرافی در دوران بارداری
در دوران بارداری هیدروسفالی میتواند در اثر رشد غیر طبیعی دستگاه عصبی جنین و یا برخی از عفونتهای رحمی ایجاد شود. سونوگرافی با ارسال امواج صوتی در بدن جنین و دیگر ساختارهای مجاور، نقصهای مادرزادی یا افزایش زودهنگام اندازه سر را نشان میدهد.
آزمایش خون
امکان دارد جهت تشخیص پروتئینهایی که نشاندهنده افزایش احتمال مشکلات مرتبط با جنین هستند، از آزمایش خون استفاده شود.
تشخیص هیدروسفالی پس از تولد کودک
پس از تولد و در دوران کودکی، اولین قدم جهت تشخیص هیدروسفالی کودکان بررسی سابقه پزشکی و معاینه جسمی میباشد. پزشک هر گونه علائمی که والدین ممکن است متوجه آن شده باشند را بررسی میکند. پزشک همچنین برآمدگیهای ایجاد شده بر روی سر را ارزیابی میکند.
آزمایشهای عصبشناختی
از آزمایشهای عصبشناختی جهت ارزیابی عملکرد مغز استفاده میشود. واکنشها، قدرت و تون عضلانی، حس لامسه، بینایی و حرکت چشمهای کودک توسط پزشک بررسی میشوند. در سنین بالاتر، آزمایشها شامل سنجش شنوایی و ارزیابی وضعیت روانی و روحیه کودک میباشند.
تصویربرداری (رادیولوژی)
در آزمایشهای تصویربرداری مغزی از اشعه ایکس جهت بررسی بزرگ شدن بطنها ناشی از مایع مغزی- نخاعی اضافی استفاده میشود. این روشها میتوانند به تشخیص تومور، کیست یا دیگر گرفتگیها در مغز کمک کنند. دیگر روشهای تصویربرداری شامل موارد زیر میباشند:
- سونوگرافی
- ام آر آی
- سی تی اسکن
درمان هیدروسفالی کودکان
مصرف دارو
در برخی از کودکان، مواردی مانند عفونت یا مشکلات دیگر ممکن است باعث شوند تا جراحی به تعویق بیفتد. جهت کاهش فشار از دارو استفاده میشود. البته مصرف دارو مانند جراحی یک روش بلندمدت محسوب نمیشود.
جراحی
جراحی یک روش مؤثر در درمان هیدروسفالی کودکان به شمار میآید و درمان زودهنگام به کاهش میزان آسیبدیدگی مغزی کمک میکند. از جراحی برای کمک به بهبود جریان مایع مغزی- نخاعی استفاده میشود. متداولترین روش درمان استفاده از شانت و یا انجام ونتریکولوستومی بطن سوم میباشد.
استفاده از شانت
شانت یک لوله بلند و انعطافپذیر است که به هدایت جریان مایع مغزی- نخاعی کمک میکند. معمولاً یک انتهای شانت در بطن مغز و انتهای دیگر در فضای پریتونئال (صفاقی) قرار میگیرد و به آن شانت بطنی- صفاقی گفته میشود. در برخی از مواقع، قسمت انتهای پایینی شانت ممکن است در حفره قلب و یا فضای اطراف ریهها قرار گیرد. شانت دارای یک دریچه است که جریان مایع مغزی- نخاعی را از مغز دور میکند.
در صورت استفاده از شانت، احتمال بروز اختلال در عملکرد شانت وجود دارد. به این معنی که شانت عمل نکرده و مایع در مغز تجمع پیدا میکند. این حالت در اثر انسداد شانت و یا جدا شدن اجزاء شانت در بدن ایجاد میشود. معمولاً در این حالت علائم هیدروسفالی بروز خواهند کرد.
ونتریکولوستومی
یک گزینه جراحی دیگر، روش ونتریکولوستومی بطن سوم میباشد. این روش در بیمارانی که دارای انسداد مایع مغزی- نخاعی هستند، مفید میباشد. در این روش جراحی، یـک حفره کوچک در قسمت پایین بطن سوم ایـجاد شده و باعث مـیشـود تا مایع مغزی- نخاعی از مسیر دیگری از مغز خارج شود. این نوع جراحی یک روش کمتهاجمی است چرا که جراح از یک دوربین کوچک (اندوسکوپ) جهت مشاهده ناحیه جراحی استفاده میکند. ونتریکولوستومی بطن سوم میتواند باعث شود تا کودک بدون شانت به زندگی خود ادامه دهد. البته احتمال دارد حفره ایجاد شده به خودی خود بسته شود. در این صورت علائم هیدروسفالی دوباره ایجاد خواهد شد.
اقدامات مورد نیاز پس از درمان هیدروسفالی
پس از درمان، کودک بایستی به طور منظم تحت ارزیابی دکتر قرار گیرد تا از عدم بروز مشکلات دیگر اطمینان حاصل شود. همچنین رشد کودک و مشکلات ذهنی، عصبی یا جسمانی با استفاده از آزمایشهای منظم بررسی میشود.
مراجعه به مؤسسات خدمات اجتماعی و انجمنهای حمایتی جهت مراقبت از کودکان مبتلا به هیدروسفالی که دچار آسیبدیدگی شدید مغزی هستند میتواند سودمند باشد.
آیا جلوگیری از هیدروسفالی کودکان امکانپذیر است؟
جلوگیری از بیشتر انواع هیدروسفالی امکانپذیر نمیباشد. البته انجام اقداماتی مانند استفاده از صندلی مخصوص کودک و کمربند ایمنی در خودرو و ایمنسازی اطراف منزل جهت جلوگیری از افتادن کودک به منظور محافظت از سر کودکان در برابر آسیبدیدگی از جانب والدین توصیه میشود. همچنین والدین بایستی اطمینان حاصل کنند که کودک در زمان انجام فعالیتهای تفریحی و ورزشی از کلاه ایمنی مناسب استفاده کند.
